schrijf!

T & R jrg. 2004 aflev. IV
terug

REKENEN

Wij zijn nog in het gelukkige bezit van enkele vergeelde, tot verkruimeling neigende afleveringen van "Arend" ("de" Arend, zullen we destijds wel gezegd hebben), een "jeugdblad met gezonde spanning en avontuur" volgens de ondertitel, dat verscheen tussen 1955 en 1966. Het was een Nederlandse editie van het Engelse stripblad "Eagle", en kostte voor abonnees 25 (gulden-)cent per nummer (losse nummers 35 cent). Het was van christelijken huize, zij het niet doordesemd met de heilige boodschap, en door en door netjes en opvoedkundig met veel populair-wetenschappelijke info en vol historisch besef, kortom, een tijdschrift, waaraan het latere jaren maar al te zeer schortte. Voordat men denkt, dat het een braaf tijdschrift was, dat maar beter ongelezen gelaten kon worden, melden we dat de strips erin spannend, boeiend en humoristisch waren. Het is dan ook niet verwonderlijk, dat het einde van "Arend" samenviel met het begin van de geestelijke ondergang van de Nederlandse Maatschappij, zo rond 1966. Maar dat is een proces, waarvan u de verschijnselen zelf kunt invullen.

Voor ons ligt aflevering 17 d.d. 11 Februari 1956 (februari met een hoofdletter, de spellingvernieuwing van 1954 was zeker nog niet tot de redactieburelen doorgedrongen) van de eerste jaargang van Arend. In de rubriek "Een praatje met de Arend-redacteur" schrijft Hennie Borst uit Boskoop: "Wanneer je bij een vermenigvuldiging wilt controleren of de uitkomst goed is, moet je de cijfers van het vermenigvuldigtal zowel als van de vermenigvuldiger optellen en de uitkomsten met elkaar vermenigvuldigen. Daarvan tel je de cijfers ook weer op en die uitkomst moet dan weer gelijk zijn aan de som van de cijfers van de uitkomst der vermenigvuldiging. Een voorbeeld:

    47            4 + 7 = 11   1 + 1 = 2

    36 x                       3 + 6 = 9

   282            9 x 2 = 18   1 + 8 = 9

  141  	

  1692           De som = 18   1 + 8 = 9

Proberen jullie het zelf ook eens."

Een variant op de negenproef zult u zeggen. Maar dan toch een leuke variant. De negenproef is: deel de som van de cijfers van de factoren door 9 (in bovenstaand geval 4+7=11 : 9 en 3+6=9: 9); vermenigvuldig de resten (2 x 0 = 0); deel de som der cijfers van het resultaat door 9 (0 : 9); dan moet de rest ( = 0) gelijk zijn aan de rest van de som der cijfers van het eindproduct (1+6+9+2 = 18 gedeeld door 9 geeft eveneens als rest 0), en dan klopt de vermenigvuldiging als een bus. Behalve in gevallen, waarbij een fout, door 9 gedeeld, dezelfde rest overlaat. Een beter voorbeeld dan het bovenstaande is er een waarbij overal resten >0 overblijven, bijv. 393 x 284 = 111612. Of 237846 als fout.

Uit Hennies voorbeeld blijkt dat de rest van een getal, door 9 gedeeld, gelijk is aan de som der cijfers van dat getal. Dus 12 : 9 geeft rest = 3 = 1+2. 55 : 9 = 6 rest 1 of 5 + 5 = 10 = 1 + 0 = 1. Hoe dat komt is duidelijk: bijv. 55 = 5 x 10 + 5. Het cijfer der tientallen leidt tot 5 x 1 resten, want iedere 10 gedeeld door 9 laat 1 als rest over. Plus 5 eenheden = 10. Rest 1. 23 dan. = 20 + 3. Uit de tientallen komt 2. Plus 3. Is 5. 36. 30 = rest 3. Plus 6. Is 9. Een rest 9 is een opgaande deling, rest 0. Een eencijferig getal is in dezen deszelfs rest en som.

De negenproef (er is ook nog een 11-proef en een 37-proef) wordt uitgebreid behandeld in het "Leerboek van het Handelsrekenen" door C. Knapper Kzn (1840 of 1841-1916), die ook wiskundige was, leerboeken over meetkunde schreef en meewerkte aan het "Wiskundig Tijdschrift".


TAAL

Ralph Redway: Rio Kid

Er is weleens dispuut geweest, of lectuur eigenlijk wel literatuur is. Westerns, cowboyboeken - in de Jaren 50 bestond humor hoofdzakelijk uit expres verkeerd uitgesproken woorden en zei men: cojbojboeken - behoren daar zeker niet toe, volgens de officiŽle richtlijnen. Wij hebben daaraan altijd getwijfeld. Een spannend boek dat je dagenlang bezighoudt, waaraan je jaren-later rillend van genot terugdenkt, zou geen literatuur zijn? Kom nou toch, zeg. Gaat toch henen. Trouwens, we hebben er bewijs voor. Lodewijk van Deyssel, de Grote, de Gevierde, de Vooraanstaande Tachtiger, die zichzelf met God vergeleek (aldus P.H. Ritter jr. in "Ontmoetingen met schrijvers" [Boekenweekgeschenk 1956, p. 12]), maar die volgens W.F. Hermans een literair prul was die echter ťťn meesterwerk schreef: "Het Ik" (W.F. Hermans: "Ik draag geen helm met vederbos", 1979, p. 67 vv. en "Houten leeuwen en leeuwen van goud", 1979, p. 306 vv.), deze Lodewijk van Deyssel nu ontdekte in 1940 het bestaan van "Far-Westboeken" en werd een "hartstochtelijke" liefhebber van dit genre. Hij "verslindt" dat jaar "de gehele Mustang-reeks van Schoonderbeek te Laren en de Hands-up-serie van Sijthoff te Leiden" ("Bzzlletin" nr. 69, oktober 1979, p. 26), daarmee aantonend hoe betrekkelijk de zelfverheffing van literatuur boven lectuur kan zijn, of de zelfverheffing van het eigen ik.

Het zou ons niet verbazen als LvD ook de avonturen van cowboy Kid Carfax, meer bekend onder de naam Rio Kid, tot zich genomen had, want die verschenen ook rond 1940 en zijn spannend genoeg om hartstochtelijk verslonden te worden en er een artikel als dit aan te wijden.

Er schijnen diverse auteurs te zijn geweest, die een zekere Rio Kid als hoofdpersoon hunner avonturenromans deden figureren, maar wij doelen op schrijver Ralph Redway (pseudoniem van de Engelsman Charles Harold St John Hamilton, 1876?-1961), wiens boeken in Nederlandse vertaling verschenen bij uitgeverij "Het Boekhuis" te Gent c.q. Antwerpen.

Ontelbare papieren helden beleefden in Hamiltons boeken hun avonturen van drukinkt, want hij hield er tientallen pseudoniemen op na en moet honderden boeken geschreven hebben. Maar als geestelijke va‚r van Rio Kid beperkte hij zich tot genoemde Ralph Redway.

Dat literatuur officieel boven lectuur staat blijkt ook wel uit de betrekkelijke zeldzaamheid van oudere lectuur. Bibliotheken nemen lectuur duidelijk minder serieus en beschikken zelden over complete series, antiquarisch zijn bepaalde titels nagenoeg onvindbaar en de officiŽle catalogi zijn, wat lectuur aangaat, allerminst volledig.

Dit artikel zou dan ook niet geschreven zijn, als voor een volledig overzicht van alle titels van Ralph Redway het raadplegen van "de Brinkman" volstond. Maar dit pretentieuze werk dat als nationale bibliografie van het Nederlandse taalgebied alle boeken opneemt, die in Nederland en Vlaanderen zijn uitgegeven, beperkt zich wat Ralph Red≠way c.q. Rio Kid betreft tot slechts twee titels, vermeld in het deel dat de periode 1946-1950 beslaat, terwijl er veel meer moeten zijn verschenen dan alleen die twee.

Vermoedelijk zijn er twee edities: een vroege (noemen wij ze V1 en 2), verschenen tussen ca. 1935 en ca. 1947, formaat 23,5 x 17 cm en ťťn of twee verhalen in de oude spelling bevattend, en een latere (code L) in de nieuwe spelling, verschenen tussen ca. 1948 en ca. 1952, formaat 21 x 15,5 cm, minder bladzijden tellend, met een van de verhalen uit de vroege edities die twee verhalen bevatten, of met een nog niet eerder gepubliceerd verhaal. Dat laatste weten wij niet zeker omdat we niet alle delen kennen. Bovendien heeft de vroege editie twee verschillende bandontwerpen: een met een cowboy, een indiaan, een vliegenier en een toeareg tegen de achtergrond van een cactusplant op het omslag (een omslag dat door de uitgeverij ook voor verhalen van andere schrijvers werd gebruikt, V1) en een ontwerp van de "Globe-Serie" met de sfinx, een vliegtuig, een stoomboot en een gorilla bij een ondergrond van cactussen (dat schijnt een heel belangrijke plant te zijn in avonturenromans) op de voorplaat (V2). V2 had een stofomslag met hetzelfde uiterlijk en doet iets moderner aan: we denken dat die nŠ V1 is verschenen.

De onvolledige lijst (die we hebben gecodeerd V1, V2 en L met een getal daarachter) is:

V1-1.Rio Kid, de vogelvrijverklaarde. Vertaling: G. Pieters. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg - Gent. 2de druk, z.j. (volgens Brinkman 1947). 214 p. 23,5 x 17 cm. - Een verzameling losse avonturen, die wel door een andere schrijver geschreven schijnen. Er zit, in tegenstelling tot de andere titels, totaal geen spanning in. Vingeroefeningen. We denken, dat dit de eerste titel is.

V1-2. Een cowboy op zee. Vertaling: G. Pieters. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg-Gent, z.j. 172 p. 23,5 x 17 cm. - Er is geen druk vermeld, maar volgens Brinkman is er een 4de druk uit 1947.

V1-3. Rio Kid's tweestrijd. Vertaling: G. Pieters. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg-Gent, z.j. 206 p. 23,5 x 17 cm.

V1-4. De dochter van den goudzoeker. Vertaling: G. Pieters. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Antwerpen, z.j. 166 p. 23,5 x 17 cm. - Bevat twee verhalen, waarvan het eerste als "De verborgen schat" in de latere reeks is verschenen. Ons staat vaag bij, dat dit ook voor het tweede verhaal geldt.

V1-5. De vijand van Rio Kid. Vertaling: C.W. Tempelmans-Plat. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Antwerpen, z.j. 148 p. 23,5 x 17 cm.

V2-1. Een cowboy uit Texas. Vertaling: niet vermeld. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg-Gent, z.j. 180 p. 23,5 x 17 cm.

V2-2. De goudmijn van een cowboy. Vertaling: G. Pieters. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg-Gent, z.j. 216 p. 23,5 x 17 cm.

V2-3. De Sparshott-veete. Vertaling? Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Ledeberg-Gent, z.j. 180 p. 23,5 x 17 cm. - Uit catalogus Centraal Bestand Kinderboeken (http://www.letmus.nl/ace.html). Ook in catalogus Leesbibliotheek Haag-Zuid als "De Sparhatt-Vete".

L-1. Rio Kid zoekt zijn recht. Vertaling: niet vermeld. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Antwerpen, z.j. 125 p. 21 x 15,5 cm.

L-2. Het verraad van de rancher. Vertaling: niet vermeld. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Antwerpen, z.j. 122 p. 21 x 15,5 cm.

L-3. De verborgen schat. Vertaling: niet vermeld. Uitgave: Uitgeversfonds "Het Boekhuis", Antwerpen, z.j. 108 p. 21 x 15,5 cm. (= De dochter van den goudzoeker).

L-4. Onbekende titel, maar bevattend het eerste verhaal in V2-1.

? De gemaskerde rancher. Uit catalogus Leesbibliotheek Haag-Zuid.

Het CBK noemt 10 titels (alle bovenstaande minus V2-1). Omdat Antwerpen na Gent als vestigingsplaats komt, hebben we daarmee bij de sortering rekening gehouden. Dat verklaart echter niet, waarom serie V2 nog Gent op het titelblad vermeldt. Mogelijk ongewijzigd zetsel met een andere band? Wanneer we de reeks kunnen aanvullen, komen we op dit onderwerp terug.